Kata Majmuk: Jenis, Imbuhan dan Penggandaan

Kata majmuk ialah gabungan dua kata dasar atau lebih yang membentuk makna baharu dan berfungsi sebagai satu unit dalam ayat Bahasa Melayu. Gabungan kata dalam kata majmuk tidak boleh dipisahkan tanpa merosakkan makna yang dimaksudkan.

Kata majmuk diiktiraf oleh Tatabahasa Dewan Edisi Keempat sebagai satu kategori pembentukan kata yang penting. Kebanyakan kata majmuk ditulis terpisah antara unsur-unsurnya, kecuali 15 kata majmuk mantap yang ditulis bercantum sebagai satu perkataan.

Kesilapan ejaan kata majmuk merupakan antara kesilapan paling kerap dalam penulisan pelajar dan peperiksaan UASA dan SPM.

---

6 Jenis Kata Majmuk

Kata majmuk dalam Bahasa Melayu terbahagi kepada enam jenis berdasarkan cara pembentukan dan fungsinya.

1. Rangkai Kata Bebas

Rangkai kata bebas ialah gabungan dua kata dasar atau lebih yang membentuk unit makna baharu. Inilah jenis kata majmuk yang paling biasa dan paling banyak dalam Bahasa Melayu. Semua unsur ditulis terpisah.

Kata Majmuk	Makna	Contoh Ayat
kapal terbang	pesawat udara	Kapal terbang itu berlepas pada pukul lapan pagi.
meja makan	meja untuk makan	Meja makan itu dibuat daripada kayu jati.
gambar rajah	rajah bergambar	Sila rujuk gambar rajah dalam buku teks.
bandar raya	kota metropolitan	Kuala Lumpur ialah bandar raya utama Malaysia.
alat tulis	kelengkapan menulis	Semua murid dikehendaki membawa alat tulis lengkap.
air batu	ais	Minuman itu disejukkan dengan air batu.
kerusi malas	kerusi bersandar panjang	Datuk berehat di kerusi malas di beranda.

2. Istilah Khusus

Istilah khusus ialah kata majmuk yang terbentuk daripada gabungan kata untuk tujuan penggunaan dalam bidang ilmu tertentu seperti sains, matematik, perubatan dan undang-undang. Semua unsur ditulis terpisah.

Kata Majmuk	Bidang	Contoh Ayat
sel darah merah	Biologi	Sel darah merah berfungsi mengangkut oksigen.
nombor perdana	Matematik	Dua ialah nombor perdana genap yang satu-satunya.
tindak balas kimia	Kimia	Tindak balas kimia berlaku apabila dua bahan dicampur.
hak asasi manusia	Undang-undang	Hak asasi manusia dilindungi oleh perlembagaan.
daya tarikan graviti	Fizik	Daya tarikan graviti menarik objek ke bumi.
sistem suria	Astronomi	Bumi ialah sebahagian daripada sistem suria.

3. Kata Majmuk Gelaran

Kata majmuk gelaran ialah gabungan kata yang membentuk gelaran rasmi, jawatan atau pangkat seseorang. Penulisannya menggunakan huruf besar pada setiap unsur yang membentuk gelaran tersebut.

Kata Majmuk Gelaran	Contoh Penggunaan
Perdana Menteri	Perdana Menteri Malaysia mengumumkan dasar baharu.
Menteri Besar	Menteri Besar Selangor menghadiri majlis itu.
Ketua Pengarah	Ketua Pengarah Pelajaran mengadakan taklimat.
Yang Berhormat	Yang Berhormat hadir merasmikan majlis itu.
Yang Amat Berhormat	Yang Amat Berhormat Perdana Menteri membuat kenyataan.
Timbalan Pengerusi	Timbalan Pengerusi mesyuarat mempengerusikan sesi itu.

Gelaran ditulis dengan huruf kecil apabila ia tidak merujuk orang tertentu atau digunakan secara umum.

Contoh: Ramai perdana menteri yang pernah memimpin negara ini berasal dari pelbagai latar belakang.

4. Kata Majmuk Parataksis

Kata majmuk parataksis ialah gabungan dua kata yang mempunyai hubungan setara atau berlawanan makna. Kedua-dua unsur membawa makna yang saling melengkapi atau bertentangan untuk membentuk satu konsep baharu.

Kata Majmuk Parataksis	Makna	Contoh Ayat
ibu bapa	orang tua (ayah dan ibu)	Ibu bapa murid dijemput hadir ke hari anugerah.
suami isteri	pasangan berkahwin	Suami isteri itu telah berkahwin selama 30 tahun.
saudara mara	keluarga dan sanak saudara	Kami berkumpul bersama saudara mara pada hari raya.
tua muda	semua peringkat umur	Majlis itu dihadiri tua muda dari seluruh kampung.
besar kecil	semua saiz atau darjah	Masalah besar kecil perlu diselesaikan segera.
siang malam	sepanjang masa	Pekerja itu bekerja siang malam untuk menyiapkan projek.
hulu hilir	ke mana-mana / hulu dan hilir	Dia pergi hulu hilir mencari barang yang hilang.

5. Simpulan Bahasa

Simpulan bahasa ialah kata majmuk yang mengandungi makna kiasan dan tidak dapat ditafsir secara harfiah berdasarkan makna setiap unsurnya. Makna simpulan bahasa berbeza sepenuhnya daripada makna gabungan kata yang membentuknya.

Simpulan Bahasa	Makna Kiasan	Contoh Ayat
berat tulang	malas bekerja	Budak yang berat tulang itu jarang membantu ibu bapanya.
ringan tangan	rajin membantu	Jiran yang ringan tangan itu sering membantu kami.
panjang tangan	suka mencuri	Orang yang panjang tangan itu akhirnya ditangkap polis.
besar kepala	sombong	Murid yang besar kepala itu tidak disukai rakan-rakannya.
kecil hati	berkecil hati / tersinggung	Dia kecil hati apabila tidak dijemput ke majlis itu.
keras kepala	degil	Budak yang keras kepala itu enggan mendengar nasihat.
panas hati	mudah marah	Orang yang panas hati sering terlibat dalam pertengkaran.

6. Kata Majmuk Mantap

Kata majmuk mantap ialah kata majmuk yang sudah sebati dalam penggunaan sehingga ditulis bercantum sebagai satu perkataan tanpa sebarang sempang. Terdapat 15 kata majmuk mantap yang diiktiraf dalam Tatabahasa Dewan dan Kamus Dewan.

---

15 Kata Majmuk Mantap

Berikut ialah senarai lengkap 15 kata majmuk mantap yang mesti ditulis bercantum. Kesilapan mengeja kata-kata ini merupakan antara kesilapan paling kerap dalam peperiksaan.

Bil.	Kata Majmuk Mantap	Unsur Pembentuk	Contoh Ayat
1	antarabangsa	antara + bangsa	Pertandingan antarabangsa itu dianjurkan di Kuala Lumpur.
2	beritahu	beri + tahu	Sila beritahu saya sekiranya ada masalah.
3	bumiputera	bumi + putera	Dasar bumiputera bertujuan membangunkan ekonomi anak watan.
4	jawatankuasa	jawatan + kuasa	Jawatankuasa kecil itu bermesyuarat setiap bulan.
5	kakitangan	kaki + tangan	Kakitangan hospital itu bekerja dengan berdedikasi.
6	kerjasama	kerja + sama	Kerjasama antara pelajar amat digalakkan.
7	matahari	mata + hari	Matahari terbit di ufuk timur setiap pagi.
8	olahraga	olah + raga	Pelajar itu cemerlang dalam bidang olahraga.
9	pesuruhjaya	pesuruh + jaya	Pesuruhjaya Polis Diraja Malaysia mengadakan sidang media.
10	setiausaha	setia + usaha	Setiausaha persatuan itu mengedarkan minit mesyuarat.
11	sukarela	suka + rela	Mereka menyertai kerja sukarela atas kesedaran sendiri.
12	suruhanjaya	suruhan + jaya	Suruhanjaya Pilihan Raya mengumumkan tarikh pilihan raya.
13	tanggungjawab	tanggung + jawab	Setiap murid mempunyai tanggungjawab menjaga kebersihan sekolah.
14	tandatangan	tanda + tangan	Dokumen itu memerlukan tandatangan pengarah.
15	warganegara	warga + negara	Setiap warganegara berhak mendapat pendidikan percuma.

---

Imbuhan Kata Majmuk

Kata majmuk boleh menerima imbuhan awalan, akhiran dan apitan. Peraturan pengimbuhan berbeza bergantung kepada jenis imbuhan.

Awalan

Awalan diimbuhkan pada kata pertama sahaja dalam kata majmuk. Penulisan kata majmuk kekal terpisah kecuali apabila menerima apitan.

Kata Majmuk	+ Awalan	Kata Terbitan	Contoh Ayat
nilai tambah	me-	menilai tambah	Syarikat itu berusaha menilai tambah produknya.
salin semula	me-	menyalin semula	Murid dikehendaki menyalin semula ayat yang salah.
bandar raya	me-	membandar raya	Kawasan itu sudah membandar raya.
campur aduk	me-	mencampur aduk	Jangan mencampur aduk antara fakta dan pendapat.

Akhiran

Akhiran diimbuhkan pada kata terakhir dalam kata majmuk. Penulisan kata majmuk kekal terpisah.

Kata Majmuk	+ Akhiran	Kata Terbitan	Contoh Ayat
tanda tangan	-i	tanda tangani	Sila tanda tangani surat ini.
lipat ganda	-kan	lipat gandakan	Kita perlu lipat gandakan usaha.
cetak rompak	-an	cetak rompakan	Cetak rompakan adalah satu kesalahan.

Apitan (Peraturan Paling Penting)

Apitan menyebabkan seluruh kata majmuk - termasuk semua unsurnya - ditulis bercantum sebagai satu perkataan. Ini merupakan peraturan yang paling penting dan paling kerap diuji dalam peperiksaan.

Peraturan: Apabila kata majmuk menerima apitan (contoh: me-…-kan, me-…-i, di-…-kan, di-…-i, pe-…-an, ke-…-an), seluruh kata majmuk ditulis bercantum.

Kata Majmuk (Asal)	+ Apitan	Kata Terbitan (Bercantum)	Contoh Ayat
campur aduk	me-…-kan	mencampuradukkan	Jangan mencampuradukkan isu peribadi dengan kerja.
tanda tangan	me-…-i	menandatangani	Menteri itu menandatangani perjanjian kerjasama.
beri tahu	mem-…-kan	memberitahukan	Dia memberitahukan perkara itu kepada semua orang.
urus setia	pe-…-an	pengurussetiaan	Pengurussetiaan mesyuarat dijalankan oleh setiausaha.
tapak tangan	ke-…-an	ketapaktanganan	-
nilai tambah	pe-…-an	penilaitambahan	-
sumber daya	pe-…-an	pensumberdayaan	-

Contoh perbandingan yang jelas:

Situasi	Penulisan
Kata majmuk tanpa imbuhan	campur aduk
Kata majmuk + awalan sahaja	mencampur aduk
Kata majmuk + apitan	mencampuradukkan

---

Penggandaan Kata Majmuk

Penggandaan kata majmuk mengikut dua peraturan berbeza bergantung kepada sama ada ia kata majmuk biasa atau kata majmuk mantap.

Jenis 1 - Kata Majmuk Biasa (Gandakan Unsur Pertama Sahaja)

Kata majmuk biasa digandakan dengan menggandakan unsur pertama sahaja. Unsur kedua tidak digandakan.

Kata Majmuk	Bentuk Ganda	Contoh Ayat
alat tulis	alat-alat tulis	Semua alat-alat tulis perlu disimpan dalam kotak.
kapal terbang	kapal-kapal terbang	Kapal-kapal terbang berlepas silih berganti.
meja makan	meja-meja makan	Meja-meja makan itu disusun dengan kemas.
ibu bapa	ibu-ibu bapa	Ibu-ibu bapa dijemput hadir ke mesyuarat itu.
gambar rajah	gambar-gambar rajah	Sila label semua gambar-gambar rajah dengan betul.
urus setia	urus-urus setia	-

Jenis 2 - Kata Majmuk Mantap (Gandakan Keseluruhan Kata)

Kata majmuk mantap digandakan dengan menggandakan keseluruhan kata yang ditulis bercantum. Sempang diletakkan di tengah.

Kata Majmuk Mantap	Bentuk Ganda	Contoh Ayat
warganegara	warganegara-warganegara	Semua warganegara-warganegara perlu mendaftarkan diri.
jawatankuasa	jawatankuasa-jawatankuasa	Jawatankuasa-jawatankuasa kecil telah ditubuhkan.
tanggungjawab	tanggungjawab-tanggungjawab	Tanggungjawab-tanggungjawab ini perlu dipenuhi.
kerjasama	kerjasama-kerjasama	Kerjasama-kerjasama baharu telah dimeterai.
tandatangan	tandatangan-tandatangan	Tandatangan-tandatangan itu perlu disahkan.
matahari	matahari-matahari	- (jarang digunakan)

Jadual Perbandingan Penggandaan

Jenis	Peraturan	Contoh
Kata majmuk biasa	Gandakan unsur PERTAMA sahaja	kapal terbang - kapal-kapal terbang
Kata majmuk mantap	Gandakan KESELURUHAN kata	warganegara - warganegara-warganegara

---

Kesilapan Ejaan Kata Majmuk

Kesilapan ejaan kata majmuk merupakan antara jenis kesilapan paling kerap dalam peperiksaan. Pelajar sering terkeliru antara kata majmuk yang ditulis terpisah dengan kata majmuk mantap yang ditulis bercantum.

Ejaan Salah	Ejaan Betul	Keterangan
Bandaraya	Bandar raya	Bukan kata majmuk mantap - ditulis terpisah.
Gambarajah	Gambar rajah	Bukan kata majmuk mantap - ditulis terpisah.
Jawatan kuasa	Jawatankuasa	Kata majmuk mantap - ditulis bercantum.
Kakitangan	Betul	Kata majmuk mantap - sudah betul.
Kerja sama	Kerjasama	Kata majmuk mantap - ditulis bercantum.
Tanda tangan	Tandatangan	Kata majmuk mantap - ditulis bercantum.
Warga negara	Warganegara	Kata majmuk mantap - ditulis bercantum.
Mata hari	Matahari	Kata majmuk mantap - ditulis bercantum.
Beritahu kan	Beritahukan	Apabila menerima akhiran, ditulis bercantum.
Menanda tangani	Menandatangani	Apabila menerima apitan, ditulis bercantum.

---

Pengesanan Kata Majmuk dalam Ayat

Terdapat beberapa cara untuk mengenal pasti kata majmuk dalam ayat Bahasa Melayu.

Ciri-ciri Kata Majmuk

1. Membentuk makna baharu - Makna gabungan berbeza daripada makna setiap unsur secara berasingan.
2. Berfungsi sebagai satu unit - Tidak boleh dipisahkan atau disisipi kata lain tanpa merosakkan makna.
3. Tidak boleh dibalikkan susunannya - Susunan unsur tidak boleh ditukar ganti.

Contoh ujian:

Ujian	Kata Majmuk “kapal terbang”	Bukan Kata Majmuk
Makna baharu?	Ya - pesawat udara, bukan “kapal yang sedang terbang”	-
Boleh disisip?	Tidak - “kapal yang terbang” bukan kata majmuk	”pokok yang besar” - bukan kata majmuk
Boleh dibalik?	Tidak - “terbang kapal” tidak bermakna	-

---

Perbezaan Kata Majmuk dengan Bentuk Kata Lain

Pelajar sering mengelirukan kata majmuk dengan bentuk kata yang lain. Jadual berikut menjelaskan perbezaannya.

Bentuk Kata	Definisi	Contoh
Kata majmuk	Gabungan 2 kata dasar - makna baharu	kapal terbang, matahari
Kata ganda	Pengulangan kata dasar yang sama	budak-budak, buku-buku
Kata terbitan	Kata dasar + imbuhan	berlari, penulisan, kebaikan
Frasa nama	Kata nama + penerang (boleh disisip)	pokok yang besar, buku itu

---

Kata Majmuk dalam Penulisan

Penggunaan kata majmuk yang tepat memperkayakan perbendaharaan kata dalam penulisan. Berikut ialah contoh penggunaan kata majmuk dalam konteks karangan.

Contoh perenggan dengan kata majmuk:

Jawatankuasa kebajikan sekolah telah menganjurkan program sukarela membersihkan kawasan sekitar. Kakitangan sekolah dan murid-murid berganding bahu dalam kerjasama yang erat. Majlis ini mendapat liputan akhbar antarabangsa kerana pelaksanaannya yang teliti. Setiap peserta mengambil tanggungjawab masing-masing dengan penuh dedikasi.

---

Soalan Lazim

Apakah definisi kata majmuk?

Kata majmuk ialah gabungan dua kata dasar atau lebih yang membentuk makna baharu dan berfungsi sebagai satu unit dalam ayat.

Berapa jenis kata majmuk dalam Bahasa Melayu?

Terdapat enam jenis kata majmuk iaitu rangkai kata bebas, istilah khusus, gelaran, parataksis, simpulan bahasa dan kata majmuk mantap.

Apakah beza kata majmuk dan kata ganda?

Kata majmuk terbentuk daripada gabungan dua kata dasar berbeza yang membentuk makna baharu. Kata ganda pula terbentuk daripada pengulangan kata dasar yang sama.

Senaraikan kata majmuk mantap yang ditulis sebagai satu perkataan.

Lima belas kata majmuk mantap ialah antarabangsa, beritahu, bumiputera, jawatankuasa, kakitangan, kerjasama, matahari, olahraga, pesuruhjaya, setiausaha, sukarela, suruhanjaya, tanggungjawab, tandatangan dan warganegara.

Bagaimana cara mengimbuhkan kata majmuk?

Awalan diimbuhkan pada kata pertama, akhiran pada kata terakhir. Apitan menyebabkan seluruh kata majmuk ditulis sebagai satu perkataan, contohnya “campur aduk” menjadi “mencampuradukkan”.

Bagaimana cara menggandakan kata majmuk?

Kata majmuk biasa digandakan pada unsur pertama sahaja, contohnya “alat tulis” menjadi “alat-alat tulis”. Kata majmuk mantap digandakan keseluruhan kata, contohnya “warganegara” menjadi “warganegara-warganegara”.

Apakah kesilapan umum kata majmuk?

Kesilapan biasa ialah menulis kata majmuk yang sepatutnya terpisah sebagai satu perkataan, contohnya “Bandaraya” sepatutnya ditulis “Bandar raya”, dan “Gambarajah” sepatutnya “Gambar rajah”.

Apakah perbezaan antara kata majmuk dan kata terbitan?

Kata majmuk terbentuk daripada gabungan dua atau lebih kata dasar. Kata terbitan pula terbentuk daripada kata dasar yang menerima imbuhan awalan, akhiran, apitan atau sisipan.